Tiền thân của Trường cao đẳng Kỹ thuật Cao Thắng là Trường Cơ khí Á Châu, do chính quyền thực dân Pháp thành lập năm 1906 để đào tạo thợ cơ khí phục vụ nhu cầu công nghiệp, quân sự và chương trình khai thác thuộc địa lần thứ nhất. Trong Chiến tranh thế giới thứ nhất, trường còn sản xuất đạn pháo và đào tạo thợ sang Pháp phục vụ chiến tranh.

Tại một tiết học ở trường Cơ khí Á Châu đầu thế kỷ 20

Nguồn: Thư viện Quốc gia Pháp

Người Pháp xây trường với mục đích gì?

Theo tài liệu nghiên cứu của các tác giả Nguyễn Hoàng Thái, Đặng Hồ Xuân Hương, Nguyễn Thị Anh (Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh) tại hội thảo khoa học Di tích Trường cao đẳng Kỹ thuật Cao Thắng sáng 26.6 (do Sở VH – TT TP.HCM và Trường cao đẳng Kỹ thuật Cao Thắng tổ chức), việc người Pháp thành lập Trường Cơ khí Á Châu năm 1906 xuất phát từ nhu cầu cấp bách về nguồn nhân lực kỹ thuật. 

Khi Xưởng đóng và sửa chữa tàu thủy Ba Son trở thành một trong những công xưởng hiện đại nhất của Hải quân Pháp ở Viễn Đông, quy mô hoạt động ngày càng lớn đã bộc lộ tình trạng thiếu hụt thợ cơ khí lành nghề. Vì vậy, trường được xây dựng nhằm đào tạo công nhân kỹ thuật phục vụ Ba Son, đồng thời đáp ứng nhu cầu công nghiệp, quân sự và chương trình khai thác thuộc địa của chính quyền thực dân. 

Bác Hồ (trái) và Bác Tôn

Ảnh: TƯ LIỆU

Học sinh tại Trường Cơ khí Á Châu đầu thế kỷ 20

Nguồn: Thư viện Quốc gia Pháp

Theo các nhà nghiên cứu, ngay từ khi thiết kế Xưởng đóng và sửa chữa tàu thủy Ba Son, kỹ sư Antoine đã tính toán công trình cần khoảng 500 - 600 công nhân thường trực. Tuy nhiên, lực lượng lao động bản xứ khi đó gần như chưa có tay nghề cơ khí, buộc chính quyền thực dân Pháp phải đưa thợ từ chính quốc hoặc tuyển mộ lao động người Hoa ở Ma Cao, Hồng Kông, Thượng Hải, Singapore và Batavia với chi phí rất lớn.

Để giảm sự phụ thuộc vào nguồn lao động ngoại quốc và cắt giảm chi phí, người Pháp quyết định thành lập Trường Cơ khí Á Châu vào năm 1906 nhằm đào tạo đội ngũ thợ máy người Việt phục vụ trước hết cho Xưởng Ba Son, đồng thời đáp ứng nhu cầu công nghiệp, quân sự và chương trình khai thác thuộc địa.

Theo thạc sĩ - kiến trúc sư Nguyễn Ngọc Sơn (Trường Đại học Kiến trúc TP.HCM), vị trí Trường Cao đẳng Kỹ thuật Cao Thắng ngày nay đã được quy hoạch từ rất sớm. Trên bản đồ Coffyn năm 1862, khu đất này nằm ở rìa phía đông trung tâm thuộc địa, được định hướng phát triển thành khu kỹ nghệ, hậu cần và kho vận, thay vì khu hành chính.

Đến bản đồ quy hoạch Cảng Sài Gòn năm 1863, vị trí tương lai của ngôi trường đã được bao bọc bởi ba tuyến đường quan trọng gồm đường Impératrice (nay là Nam Kỳ Khởi Nghĩa), Hamelin (nay là Huỳnh Thúc Kháng) và Pellerin & Olivier (nay là Pasteur), cho thấy nơi đây sớm được xác định là trung tâm đào tạo nhân lực kỹ thuật phục vụ quá trình công nghiệp hóa của chính quyền thuộc địa.

Vị trí của Trường cao đẳng Kỹ thuật Cao Thắng tương lai (mảng vàng) trong bản đồ quy hoạch Cảng Sài Gòn 1863-1866 với ba con đường đã hình thành: Impératrice (Nam Kỳ Khởi Nghĩa hiện nay), Hamelin (Huỳnh Thúc Kháng hiện nay), Pellerin & Ollivier (Pasteur hiện nay)

(Nguồn: Université Côte d’Azur)

Đến năm 1898, khu đất của Trường Cao đẳng Kỹ thuật Cao Thắng tương lai tiếp tục thay đổi theo quá trình đô thị hóa Sài Gòn. Đại lộ Canton được thay bằng tuyến đường sắt Sài Gòn - Mỹ Tho, hai bên là các đường Krantz và Duperré. Khu đất được bao bọc bởi bốn tuyến đường Duperré, Mac Mahon, Hamelin và Pellerin, tạo thành hình thang vuông - cấu trúc gần như vẫn được giữ nguyên cho đến ngày nay.

Dấu ấn hơn một thế kỷ giữa lòng Sài Gòn

Theo thạc sĩ - kiến trúc sư Nguyễn Ngọc Sơn, cơ sở ban đầu của trường chỉ gồm một dãy nhà một tầng mái tôn với các phòng học lý thuyết, khu thực hành cơ khí được trang bị máy tiện, máy khoan và những thiết bị gia công kim loại cơ bản. Các công trình này được cải tạo từ văn phòng và xưởng cũ của Sở Công chánh Nam Kỳ.

Ngay từ khi thành lập, trường được tổ chức theo mô hình giáo dục kỹ nghệ của Pháp, lấy hệ thống xưởng thực hành làm trung tâm. Đây là điểm khác biệt lớn giữa Trường Cơ khí Á Châu với các cơ sở giáo dục phổ thông hoặc hành chính cùng thời.

Để đáp ứng nhu cầu đào tạo ngày càng tăng, năm 1915 trường xây thêm các dãy ký túc xá theo kiến trúc thuộc địa thích nghi khí hậu nhiệt đới với hành lang dài, mái dốc lớn, cửa mở đối lưu và khoảng lùi thông thoáng. Hai năm sau, khu nội trú tiếp tục được mở rộng, từng bước hình thành một quần thể đào tạo và lưu trú khá hoàn chỉnh.

Trường Cao đẳng Kỹ thuật Cao Thắng ngày nay

Ảnh: QUỲNH TRÂN

Trong danh sách học sinh nhập học năm 1915 của Trường Cơ khí Á Châu có tên ông Tôn Đức Thắng. Một bảng điểm còn lưu lại cho thấy ông đạt điểm trung bình 16,44 ở môn Máy (machines), thuộc nhóm điểm cao trong khóa học. Ông đăng ký theo học các ngành Điện và cơ khí ô tô, nhưng đến tháng 9.1916 được điều động sang Pháp.

Trong khi đó, nhiều nguồn tư liệu ghi nhận Chủ tịch Hồ Chí Minh từng có thời gian học tại trường vào năm 1911, trước khi rời Sài Gòn trên con tàu Amiral Latouche-Tréville từ Bến Nhà Rồng để bắt đầu hành trình tìm đường cứu nước.

Theo Lê Văn Sơn (thanhnien.vn)